İran Avşarları -1

İran tarihin en eski devirlerinden beri Türklerin yaşadığı bir bölgedir. M.Ö. VII. asırda Sakaların Kafkaslardan inerek İran’a akınlar yaptıkları ve bir kısmının Azerbaycan’da yerleştikleri bilinmektedir. Daha sonra bölgeye Hunlar, Oğuzlar, Kıpçaklar, Peçenekler, Hazarlar, Sabirler gibi Türk boyları gelip yerleşmiştir. Bununla birlikte İran’a bugünkü çehresini veren Türk göçleri İslamiyet'in kabulü sonrası olmuştur. Abbasiler zamanında başlayan Türk ağırlığı Gazneli ve Selçuklular ile artmış, Moğol istilası sonrası ise bu yerlerin demografik yapısı Türklük lehine değişmiştir. Bu durum 1925 yılına kadar sürmüş, Fars asıllı Pehlevilerin iktidara gelmesi ile Türk egemenliği sona ermiştir. Buna rağmen İran’da hiç olmazsa nüfusun % 35’ini hala Türkler oluşturmaktadır.
Ä°ran gerek tarihteki konumu ve gerek siyasi münasebetleri yönünden oldukça önemli bir bölgedir. Burası Fars kültürü etkisi yoÄŸun olmakla birlikte, Türk boylarının hakimiyet mücadelesinin  geçtiÄŸi ve kıyasıya vuruÅŸtuÄŸu bir saha olarak karşımıza çıkmaktadır. Böyle bir ortamda hakimiyeti ele geçirip Ä°ran tahtına oturmak elbette kolay iÅŸ deÄŸildir.

A. Kara-Koyunlu ve Ak-Koyunlu Devleti’nde Afşarlar:
Daha XII. asırda Ä°ran’ın Huzistan Eyaletindeki AvÅŸarlar, Åžumla idaresinde bir beylik kurmuÅŸlardı. 14. Yy’da ise Batı Ä°ran’da yaÅŸayan Türkmenlerin başında bulunan Celaleddin Tayyib Åžahın AvÅŸar olduÄŸu tahmin ediliyor. Bu devirlerde AvÅŸarlar yalnızca Huzistan ve Fars eyaletlerinde kalmayarak orta ve batı Ä°ran’ın muhtelif yerlerine dağılmışlardı.  DoÄŸu ve GüneydoÄŸu Anadolu ile Ä°ran ve Azerbaycan bölgelerinde iki ayrı güç olarak ortaya çıkan Kara-Koyunlu ve özellikle Ak-Koyunlu Devletlerinde de AvÅŸarların faaliyette bulunduÄŸunu görüyoruz. Ä°lhanlılar ve Celayirliler devrinde Türkmenlerin mühim rolleri olmadığı halde; Karakoyunlular ile Akkoyunlular’da AfÅŸarların mühim bir mevkii vardı.  Kara-Koyunlular’da Anadolu’dan gelen AfÅŸarlar ile Gence ve Berdaa bölgesindeki Karamanlıları  sayabiliriz.
Ak-Koyunlular’da ise AfÅŸarlar daha etkindir. Bunlar, Halep AfÅŸarları’dır. Kuzey Suriye AfÅŸarlarından KutbeÄŸililer’in henüz 1407 yılında Ak-Koyunlu birliÄŸine katıldıklarını biliyoruz ki onların hemen tamamı bir müddet sonra Huzistan’a göçeceklerdir.  XV. asır sonlarına doÄŸru bu ülkede yeniden AfÅŸarlara rastlanır ki; bunlar Akkoyunlu fethi neticesi Anadolu’dan gelmiÅŸ AfÅŸarlardır. Uzun Hasan Bey ’in henüz Ak-koyunlu hükümdarı olmasından önce, onun yakın adamlarından birisi olan Mansur Bey, Kuzey Suriye AfÅŸarlarına mensuptu ve kalabalık bir AfÅŸar gurubuna sahipti. Uzun Hasan’ın Ä°ran’ı fethi üzerine emrindeki AvÅŸarlarla bu ülkeye gelmiÅŸ, kendisi Huzistan’ın güneyindeki Kuh-Giluye valiliÄŸine getirilmiÅŸti.
1457 yılında Ak-Koyunlu Uzun Hasan ile Kara-Koyunlu Cihan Åžah’ın kumandanı Tarkan OÄŸlu Rüstem arasında yapılan savaÅŸta Ak koyunlu ordusunda KutbeÄŸililer ve Gündüzlü’den Mansur Bey’de vardı.  Uzun Hasan’ın Fatih ile yaptığı Otluk-Beli Savaşında da AfÅŸarlar, Ak-Koyunlu safında savaÅŸtılar.   Uzun Hasan’ın oÄŸlu Fars valisi Halil Mirza’nın 1476’da yaptırdığı resmi geçitte Mansur Beyde vardı. 1497’de tahtı ele geçirmek isteyen Muhammedi Mirza, Åžiraz’ı Pürnek Kasım Bey’den alıp Mansur Beye vermiÅŸti. Pürnekler ile AfÅŸarlar arasında yapılan savaÅŸları AfÅŸarlar kazanmışlardı. Muhammedi Mirza ile Sultan Murat arasında yapılan bir savaÅŸta AvÅŸarlardan Piri Bey ölmüştü. Mansur Bey daha sonra Akkoyunlu Sultan Murat ve Ebu’l-Feth Beyin hizmetinde bulunmuÅŸtur. Akkoyunluların yıkılması üzerine Mansur Bey Safevi hizmetine girecektir.