Afşarlar, Anadolu'da ilk defa M.Ö. 500'lü tarihlerde Artvin'de görülmektedir. Daha sonra da 429 yılında Küçük Arsaklı Devletinin yıkılışıyla birlikte kurulan Ardzeruni Beyliği Afşarları olarak Van bölgesinde görülmektedir.

Selçuklular zamanında Anadolu'ya yapılan Türkmen akınları ile da-ha sonra Malazgirt Zaferini müteakip (1071'den itibaren) Anadolu'ya gelen Türkmen göçleri arasında Afşarlar büyük bir yekun tutuyordu. Aksungur idaresinde Musul'a ve sonra Halep'e gelen Afşarlar bu dönemlerde ve sonra kurulan Eyyubi ve Memluk devletlerinde askeri hizmette bulunmuşlar, Haç-lılar, Kıbrıs ve Ermeni Krallıkları ile Moğollara karşı savaşmışlardır. Avşar-lardan bir kısmı, Nureddin Mahmut Zengi'nin II. Kılıçarslan karşısında ka-zandığı başarılar sonucu Sivas ve dolaylarını almasıyla (1173) bu bölgeye geldiler. Zengilerin Musul ve Halep'te hakimiyeti yitirmesiyle Avşarların önemli bölümü Anadolu'nun güneyine göçtü ve burada diğer bazı boyların-da yardımıyla Karaman-Oğulları Devletini kurdular. Yine 13. asırda Halep, Antep ve Amik ovasında yaşayan ve yaylağa Sivas ve Uzunyayla'ya çıkan Kuzey Suriye Türkmenleri içerisinde de kalabalık bir Afşar topluluğu vardı (Bunlar Osmanlı döneminde Halep ve Yeni-İl gibi isimler aldılar). Ayrıca Germiyanlılar'ın (önce Malatya ve civarı, sonra Kütahya ve çevresi) devlet-leştiğini görüyoruz. Bütün bunlar Anadolu'da önemli bir Afşar varlığının meydana gelmesine ve güç oluşturmasına sebep oldu. Osmanlı bu gücün İran'daki gibi devletleşme sürecine girip bela olmasını önlemek için onları İmparatorluk sınırları içinde dağıtmaya özen göstermiştir.

Afşarları 1691'de Rakka'ya iskanı kararlaştırılan Türkmenler arasın-da görüyoruz. Boz-Ulus'un eski yerlerinde kalanlarına (Boz-Ulus Mandesi) tabi Afşarlar ile Yeni-İl Türkmenlerini tabi Afşarları Rakka, Urfa, Halep civa-rına yerleştirerek Suriye üzerinden Anadolu'ya saldırıda bulunan Urban, Aneze, Tayy gibi Arap göçebe aşiretlerine karşı Türkmenlerden bir set kur-ma çabası olumlu sonuç vermemiştir. Boz-Ulus Mandesi Afşarlarının yer-leşmeyerek kaçtıklarını görüyoruz. Ancak Yeni-İl'e bağlı olanlar, bugün hala Afşar Bucağı denilen yere (Sacur suyunun Fırat'a döküldüğü yere kadar uzayan bölge) yerleştirilmiştir ki bu bölgenin büyük bir kısmı sınırlarımızın dışında kalmıştır. 1692 yılında ise Afşar obalarından bazılarının Gaziantep'e göç ederek yerleştiklerini görüyoruz. Ayrıca Bahri, Gündüz ve İmamkulu obaları da Rakka iskanından kaçarak 1695'te Çukurova bölgesine (Kadirli) geldiler.

Osmanlı'nın vergi vermemek ve isyan etmekle suçladığı Afşarları, Anadolu'dan uzaklaştırıp Suriye çöllerine yerleştirmek istemesi, bir bakıma Afşarların mecburi iskana tabi tutularak cezalandırılmasıdır. Ayrıca ticaret yollarının güvenliği için derbendci kaydedilenlerden Kara Avşar ve Eymir Avşarı, Genceli Avşarı Hama-Humus bölgesine (1693) yerleştirilmişti. Fakat bunlar Arap baskısıyla bölgeden ayrılmışlardır. 1712'de tekrar Halep'teki Murat Paşa köprüsüne derbendci olarak gönderildiler. Yine bu yıllarda Kö-seli ve Şerefli Avşarı Misis derbendine 1705 yılında Adana'da Berendi kaza-sına tabi Kurt-kulağı derbendine Cuylu-Çiğdemli, Afşar Karamanlı obaları yerleştirildi. Böylece hem göçebeler yerleştiriliyor hem de bölgenin güven-liği sağlanıyordu.

1842'de aşiretlerin yaylak ve kışlaklarına gitmeyip yerlerinde yer-leştirilmeleri kararlaştırıldı. Bunlar, Yeni-İl, Rişvan, Reyhanlı ve Afşar (A-masya, Sivas, Konya, Karası) aşiretleriydi. Rişvan ve Afşar kalabalık olduğu için dağınık yerleştirilmesine dikkat edildi. Afşarlar yaylak ve kışlaklarında yerleştirildi. Nadirli Aşireti Maraş'ta 1866'da tamamen iskan oldu. Karası bölgesindeki Burhanlı 1864'ten itibaren yerleşti.

Aşağıda bahsedilen iskanlar 18. yy ait iskanlardır. Bu bölgelerde is-kan edilen cemaatler anlatılırken sadece Avşar obaları dikkate alınmıştır. Yoksa iskan edilen cemaat sayısı oldukça fazladır. Son iskan ise ayrı bir başlık altında incelenmiştir.

ANADOLU

• Kütahya-Aydın : Özellikle Keçiborlu, Geyikli, Sandıklı ve Çölabat kazaları ile Aydın tarafına yapılan iskanlar önemlidir. Anılan bölgelere 1701 ylından itibaren DaniÅŸmentli Türkmenleri iskan edilmiÅŸtir. Bunlar arasında Halep-Adana arasında bulunan CevanÅŸir, Büyük ve Küçük Salmanlı, Sivas bölgesindeki Herekli, Sarıcalı ve Åžerefli ile Gölegir, Köseli ve AfÅŸar obalarını sayabiliriz.

 

• Konya-Karaman : Bu bölgedeki iskan çalışmaları, Anadolu'nun saÄŸ kolunu meydana getiren yollar üzerindeki geçit noktalarına ahali yerleÅŸtire-rek canlandırılması düşüncesiyle yapılmıştır. Yollar üzerinde Arkıd Hanı, Kadın Hanı, Dokuz Hanı, MaraÅŸ Hanı, ÇavuÅŸlar Derbendi, Horti Hanı, Atlantı, Belenli Burun Derbendi, Ä°smil Derbendi gibi önemli noktalar bulun-maktaydı. Bu civara Kara Halilli cemaatinin yerleÅŸtirildiÄŸini görüyoruz.

 

• İçel-Teke : Silifke'den Antalya'ya kadar olan sahada İç-El Yörükleri yerleÅŸtirilmeye çalışılmıştır. Göçebelerin tesiriyle yerlerini terk eden halk ta iskan edilmiÅŸ, iskan sırasında devlete karşı koyan kimi cemaatlerde Rakka ve özellikle Kıbrıs'a sürülmüştür. Bunlar arasında Zekeriyalılar ve onlara tabi olan Kara Hacılı obası, Kütüklü, Sindel, Åžamlı ve Burhanlılar vardı. Bunlardan Kara Hacılı, Åžamlı, Sindel cemaatleri Kıbrıs'a sürülmüştür.

 

• Ankara-NevÅŸehir : Burası yeni kurulan NevÅŸehir kasabasından do-layı 18. yy'da önemli bir iskan bölgesi olmuÅŸtur. NevÅŸehir ve çevresine Musacalı, Åžerefli, Herikli, Kütüklü ve Deliler cemaatleri yerleÅŸti. Ankara'nın Haymana kazasının Toyca mevkine de Hüseyin Hacılı, KırÅŸehir'in Çiçekdağı civarına ise Köçekli ve Silsüpür iskan oldu. Ayrıca Kütahya civarındaki iskan yerlerinden kaçan CivanÅŸir cemaati de NiÄŸde, Kayseri ve Develi yöresine gelip yerleÅŸti. Boz-Ok bölgesindeki iskanda da Selman Fakılı AkdaÄŸ altında-ki Emlak kazasına yerleÅŸti.

 

• Sivas : Kangal ile Hasançelebi arasında yol üzerinde tüccar ile hal-kın emniyetini saÄŸlamak açısından önemli bir yerde bulunan Alaca Hanın yeniden imarı sırasında buraya ve yakınlardaki UlaÅŸ civarına başı boÅŸ bir takım cemaatlerin iskanı kararlaÅŸtırılmıştı. Bu amaçla 1728-29 yılında bölgeye Sofular cemaati ile Darende civarına Salmanlı yerleÅŸtirilmiÅŸtir.

 

• Çukurova : Çukurova bölgesinde iskan olan cemaatler ise ÅŸunlardı. AfÅŸar Karamanlı, ÇiÄŸdemli, Çöplü, Durabeyli, Hüseyin Hacılı, Ä°mam Kulu, Ä°salı, Kara Gündüzlü, Kara Halilli, Karahasanlı Ceridi'ne tabi AfÅŸar, Kara-manlı, Köpekli, Köseli, Pekmezli, Recepli, Åžerefli, Tacirli, TaÅŸlı.

 

• Diyarbakır-Malatya : Bu bölgede özellikle Mardin, Malatya civarında Kucur ile Kucurlardan Koyun-OÄŸlu cemaati ve Kilis bölgesinde Öksüzler cemaati bulunuyordu.

RAKKA-HALEP

• Rakka-Halep : Rakka, genellikle eÅŸkıyalık yapan aÅŸiretlerin yerleÅŸtirildiÄŸi ve devlet tarafından sürgün yeri olarak kullanılan bir bölgey-di. Aynı zamanda aÅŸiretler buraya göçebe Arap aÅŸiretlerinin kuzeye doÄŸru baskısını önlemek için bir set olarak ta yerleÅŸtriliyordu. Ayrıca Halep ve çevresindeki Hama, Humus, Belih Nehri, Harran ve Menbiç te iskan mahal-liydi. Buralara yerleÅŸtirilen obalar ise ÅŸunlardı. AfÅŸar ve ona tabi Bab-ı Altun, Çeçeli, Dokuz ve Silsüpür, Recepli ve ona tabi Süleymanlı, Kara Åžeyhli, Sarı Seydili, Hovadlı, Akça Ali, Saruhanlı, Hedilli, Burkalemli, Sarı Fakılı, TaÅŸlı UÅŸağı, Kara Budaklı, Yeni Tekeli, Sofular, Tohmadanan, Pera-kende-i MaraÅŸ ve Recep Safi UÅŸakları ile Ä°mam Fakih UÅŸakları, Musacalu, AfÅŸar torunları, Köçekli, Çöpü, Kara AfÅŸar, Åžerefli, Genceli AvÅŸarı, Karahalilli, Köpekli AvÅŸarı, Tacirli, KoyunoÄŸulları, Süphanlı, Taif AfÅŸarından Ali Kethüda.

KIBRIS

• Kıbrıs : Rakka'da olduÄŸu gibi aÅŸiretlerin sürgün yeri olarak kul-lanılan adaya genelde İç-El Yörükleri gönderilmiÅŸtir. Bunlar arasında Zeke-riyalıların obası Kara Hacılı ile Åžamlı, Sindel, Horzum ve Deliler sayılabi-lir. Kayseri ve civarında bulunan AvÅŸarlardan da önemli miktarda nüfus Kıbrıs'a sürülmüştür.

 

Kaynak : Adnan Menderes Kaya (Avşar Türkmenleri)