Nadir Şah ve İran'da Afşar İmparatorluğu (1736-1804)

İran’da büyük bir hanedanlık kuran Nadir Şah; sadece Afşarların değil, Türk tarihinin de en büyük şahsiyetleri arasındadır. M.Ö. VII. Yy’da Alp Er Tunga ile başlayan Türk cihangirliğinin son temsilcisisidir. Nadir Şah, 22 Ocak 1688 yılında Horasan’ın Abiverd bölgesinde Deregez vilayetinin Destgird şehrinde doğdu. Afşarların Eberlü boyuna bağlı olan Kırklı obasından idi. (Kırklılar, daha 16. Yy’ın başlarında Horasan’da yaşıyorlardı) Babasının adı İmam Kulu’dur. Soyluluk geleneklerine bağlı göçebe topluluklarda yükselmek zor olduğu halde Nadir, başlangıçta bir çete reisi iken zekası, yüksek meziyetleri ve sayısız mücadeleleri sonucu Horasan’ın tanınmış emirlerinden birisi oldu (1725).
I. Abbas’ın (1587-1628) ölümünden sonra Safevi devleti gerilemeye başlamıştı. Safevi hükümdarı Hüseyin Mirza zamanında, Afganlılar (Abdaliler ve Kalaç Türkleri) İran’a saldırıp, ülkenin doğu bölgelerini (Kandahar, Kirman, Isfahan) aldılar. Hüseyin Mirza’yı da tahttan indirip yerine geçtiler (1718-22). İran’daki karışıklığı fırsat bilen Ruslar, Derbent ve Bakü’yü işgal ettiler (1723). Bir müddet sonra Osmanlılarda ülkenin batı kısımlarını işgal ederek, İran Kürdistan’ı, Azerbaycan, Karabağ ve Gürcistan’ı ele geçirdiler (1727).
Safevi hanedanını tekrar ihya etmek için orduya girerek Tahmasb’ın yanında yer alıp, Feth Ali Han’ın maiyetine giren Nadir, bir süre sonra Feth Ali’nin yerine geçti. 1725’te Meşhed’i Abdalilerden aldı. 1727’de Abdaliler arasındaki sürtüşmelere katılarak kendi istediği kişiyi başlarına getirdi ve onları egemenliği altına aldı. Bunun üzerine kendisine saldıran Afgan lideri Mir Eşref’i Mihmandost’ta yenerek (bu zaferden sonra Tahmasb Kulu unvanını aldı) başkent Isfahan’ı kurtardı ve Afganları ülkeden kovdu (1730). Tahmasb’ı da Isfahan’da tahta çıkardı. Afgan askerlerinin geriye kalanlarını ordusuna katıp Kızılbaş askerlerinin zaafa düşmesini önledi. Ardından Osmanlılarla savaştı ve Kuzeybatı eyaletlerini kurtardı (1730). Horasan’da çıkan bir problemi halletmek için buraya gitti ve duruma hakim oldu. Bu esnada Osmanlı İran’ı yenip bazı yerleri geri almış (1731) ve Şah bir antlaşma yapmıştı (1732). II. Tahmasb’ın kendisinin fikrini almadan Osmanlılarla yaptığı barış antlaşmasını ülke çıkarlarına aykırı bulduğu için tanımadı ve Tahmasb’ı azledip Horasan’a sürdü. Şahın yedi aylık oğlunu III. Abbas adıyla şah ilan ederek, kendisi de vezir ve ordu komutanı oldu (1732). Nadir Han, savaşa devam etti ve Osmanlıları 1735’te Arpaçayı Savaşında büyük bir yenilgiye uğratarak Safevilerin kaybettiği bütün eski topraklarını geri aldı (Antlaşma, Kasrı-Şirin Antlaşması-1639 esas olmak üzere 1736’da imzalandı). Aynı şekilde Ruslarla da başarılı savaşlar yaparak Gence Antlaşması (1735) ile Derbent ve Bakü’yü geri aldı.
Aynı yıl eyalet valilerini ve ileri gelenleri Mugan’da toplayarak hizmetinin bittiğini ve Horasan’a dönmek istediğini söyleyince, toplantıya katılanlar onun şah olmasını ve yeni bir hanedan kurmasını istediler. Nadir Han’ın mensubu bulunduğu aşireti ve çevresinde topladığı Türk boyları hep Sünni olmasından dolayı; müfrit Şia akidelerinden vazgeçmeleri ve Ebubekir, Ömer, Osman ve Aişe’ye sebbolunmasının (sövme) yasaklanması şartı ile kabul edeceğini söyledi. İran halkı bunun üzerine İmam Cafer Sadık’a (Hanefi mezhebinin kurucusu İmam-ı Azam’ın hocası) bağlanan Caferiye mezhebini kabul etti ve Nadir Han’ın şahlık töreni yapıldı (8 Mart 1736). Böylece fiilen 1722’de çökmüş olan Safevi Devleti son buldu ve İran’da Afşar hakimiyeti başladı.